Chuyện về một cuốn từ điển

(TBKTSG) - Sau mỗi cuốn từ điển luôn có một câu chuyện thú vị. Có lẽ nhận xét này không quá khi ta được nghe câu chuyện Công ty Đại Trường Phát (ĐTP) mất hơn sáu năm để hoàn tất việc biên dịch cuốn từ điển song ngữ Anh - Anh - Việt OALD (Oxford Advanced Learner’s Dictionary - OALD) với 184.500 từ và ra mắt tại Việt Nam vào tháng 3 vừa qua.

 

96098 img 3431

Là một nhà xuất bản lớn trên thế giới, Nhà xuất bản Đại học Oxford (OUP) luôn có những yêu cầu khắt khe dành cho các đối tác muốn hợp tác với họ. ĐTP cũng không ngoại lệ.

Hành trình thuyết phục OUP

Câu chuyện bắt đầu vào cuối năm 2008 khi ĐTP liên lạc với OUP đề nghị hợp tác dịch cuốn từ điển OALD sang tiếng Việt. Thoạt đầu OUP không mấy quan tâm nhưng ĐTP vẫn kiên trì thuyết phục. Với sự thiện chí của ĐTP, OUP đã thay đổi suy nghĩ và quá trình thử thách bắt đầu.

Theo chia sẻ của ông Nguyễn Xuân Tân, Giám đốc bộ phận Nghiên cứu và Phát triển của tập đoàn Giáo dục Đại Trường Phát, điều phối viên dự án dịch thuật, đầu tiên OUP yêu cầu ĐTP cung cấp quy trình biên dịch để họ kiểm tra. Tiếp đó, họ yêu cầu cung cấp danh sách và “lý lịch khoa học” của tổng biên dịch cũng như từng thành viên trong nhóm dịch. Tiếp nữa, OUP gửi một trang đầu tiên dưới dạng file pdf và yêu cầu ĐTP dịch thử.

“Lúc đó, việc dịch một trang không khó nhưng cái khó là làm sao hai bên có thể hiểu và thống nhất quan điểm dịch thuật để làm việc cùng nhau”, ông Tân nói.

PGS. TS. Đinh Điền, Trưởng nhóm dịch thuật, nhớ lại: “Sau khi chúng tôi gửi bản dịch đầu tiên, OUP nhờ một đơn vị dịch thuật độc lập tại Việt Nam kiểm tra, tư vấn. Kết quả là họ góp ý rất nhiều điều. Họ cho rằng chúng tôi dịch quá sát theo kiểu dịch từng từ và bản tiếng Việt không được tự nhiên, trong sáng. Thế là quá trình chỉnh sửa bắt đầu. Qua nhiều lần trao đổi, hai bên thống nhất là nên cân đối giữa ba nguyên tắc phổ biến trong dịch thuật là tín, nhã, đạt”.

Tiếp đến, OUP yêu cầu dịch tiếp 10 trang đầu trong danh mục chữ A, mục đích là để kiểm tra tính nhất quán trong việc sử dụng tiếng Việt của nhóm biên dịch. Vì có những chuyện không khó thấy như cùng là từ “book”, có người dịch là cuốn sách, có người dịch là quyển sách; hoặc cùng từ chỉ một vật nhưng người miền Nam dùng từ khác người miền Bắc…

Với OUP, những chuyện bình thường này cần được loại bỏ và nên dùng từ nhất quán trong mọi trường hợp.

Việc chọn từ cũng tương tự như vậy. Dĩ nhiên, trong nhiều trường hợp OUP cũng chấp nhận sự ngoại lệ nếu hợp lý. “Ví dụ như từ bowl, chúng tôi dịch là bát - theo cách gọi chuẩn của người Hà Nội, thay vì từ chén - từ thông dụng ở miền Nam và miền Trung, nhưng đến từ tea thì chúng tôi phải dịch là trà thay vì chè bởi nếu chọn từ chè, có thể gây hiểu nhầm cho một số người, còn chọn từ trà thì tất cả mọi người đều hiểu”, ông Tân kể.

Sau khi hoàn thành 10 trang đầu, OUP gửi tiếp gần 250 trang, tương ứng với 10 trang đầu của 25 chữ cái còn lại, mục đích là nhằm kiểm tra năng lực của nhóm dịch thuật và khả năng dàn trang, trình bày khi thực hiện một khối lượng công việc lớn hơn.

Cuối cùng mọi việc cũng tạm ổn. Tháng 8-2010, OUP ký hợp đồng chuyển toàn bộ dữ liệu gốc của bản OALD phiên bản lần 8 - phiên bản mới nhất tính đến thời điểm ký hợp đồng, cho ĐTP để dịch sang tiếng Việt.

Thử thách mới

Ông Tân kể: “Mặc dù OUP cho biết dữ liệu của họ được lưu dưới dạng các tập tin XML, các tập tin thiết kế, hình ảnh…, nhưng khi tận mắt chứng kiến khối dữ liệu XML khổng lồ lên đến 3GB, chúng tôi thật sự choáng và cảm nhận rằng mục tiêu hoàn thành cuốn từ điển trong 36 tháng là vô cùng khó khăn”.

Từng chủ biên nhiều bộ từ điển, PGS. TS. Đinh Điền cho biết phần lớn các bộ từ điển Việt Nam được xử lý dạng Word hoặc Excel, thỉnh thoảng cũng có vài bộ được quản lý bằng dạng XML nhưng số thẻ (tag) nhiều nhất chỉ dừng ở khoảng 10 thẻ. Trong khi đó, số thẻ trong các tập tin XML mà chúng tôi nhận được lên đến gần 300 thẻ, sử dụng sâu các kiến thức lập trình, dùng để quản lý chi tiết đến từng font chữ, kích thước, khoảng cách canh lề, độ đậm nhạt của từng chữ, màu sắc, ký hiệu phiên âm… của mọi ký hiệu trong từ điển.

“Tiếp cận kho dữ liệu này, tôi mới thật sự hiểu tại sao cuốn từ điển Oxford nhìn đẹp đến như vậy”, ông Điền chia sẻ.

Đối với các biên dịch viên, một tập XML khi được mở lên chẳng khác nào một “đám rừng”. Nhóm biên dịch phải mất sáu tháng để “giải mã” sang dạng tài liệu đọc được, chỉnh sửa được. Sau khi biên dịch xong, các tập tin này lại được chuyển về dạng XML để dễ quản lý cũng như tiện cho việc thiết kế, in ấn.

Thật ra, đó mới chỉ là những thử thách ở khía cạnh kỹ thuật.

Về mặt nội dung, những thử thách lớn xuất hiện mỗi ngày. “Khi bạn chấp nhận dịch theo kiểu Anh - Anh - Việt, tức giữ nguyên phần định nghĩa bằng tiếng Anh cho mỗi từ gốc và bổ sung phần giải thích bằng tiếng Việt, tác phẩm của bạn sẽ được đánh giá bởi hàng triệu độc giả, những người trực tiếp sử dụng cuốn từ điển này. Đó là một áp lực rất lớn và chúng tôi đã phải cân nhắc chọn từng từ. Trong nhóm biên dịch thường xuyên xảy ra những tranh luận chữ nghĩa quyết liệt, kéo dài, có khi rất khó dung hòa, đến nỗi có lúc tôi đã nghĩ đến chuyện bỏ cuộc”, ông Nguyễn Xuân Tân chia sẻ.

Lấy một ví dụ nhỏ là từ “face”, một nhóm chọn dịch ra là khuôn mặt, nhóm kia đòi phải dùng từ gương mặt.

“Chúng ta có thể nói “cô ấy có khuôn mặt đẹp” nhưng không thể nói “cô ấy là một khuôn mặt trẻ tiêu biểu… Tôi chọn cả hai từ để chấm dứt tranh luận”, ông Tân kể.

Tuy nhiên việc chấp thuận dùng cả hai từ tiếng Việt cho một từ tiếng Anh sẽ khiến nội dung cuốn từ điển dài hơn, số trang sẽ tăng, sẽ dày hơn, đồng nghĩa với việc khó bán hơn. Chưa kể ĐTP còn chịu áp lực về thời gian theo cam kết với OUP. Chính ĐTP cũng muốn xuất bản sản phẩm sớm để tránh bị lỗi thời.

Bằng nhiều nỗ lực, việc biên dịch được hoàn tất sau khi kéo dài từ năm 2011 đến tháng 6-2014. Tháng 9-2014, sau khi đỏ mắt tìm kiếm các nhà in trong nước nhưng không có đơn vị nào đồng ý thực hiện vì những giới hạn về kỹ thuật và giấy in, ĐTP tiếp cận một nhà in bên Hồng Kông - đơn vị in từ điển cho OUP, để đặt hàng.

Tháng 1-2015 những kiện hàng đầu tiên về đến Việt Nam và tháng 3-2015, ĐTP chính thức ra mắt OALD phiên bản 8 tại Việt Nam.

Mạo hiểm của Đại Trường Phát?

Liệu ĐTP có mạo hiểm không khi dành hẳn hơn sáu năm cùng hàng tỉ đồng đầu tư dịch một cuốn từ điển khi mà ngày nay, mọi người gần như đều có thể tra cứu từ vựng dễ dàng trên mạng? Trả lời câu hỏi này, ông Tân nói: “Thật sự chúng tôi có đôi chút mạo hiểm nhưng là những mạo hiểm có khảo sát, nghiên cứu và đã được tính toán. Hy vọng chúng tôi sẽ thành công với tính toán của mình”.

Mặc dù từ chối tiết lộ tổng chi phí đã đầu tư nhưng ông Tân cho biết nếu mọi việc diễn ra theo chiều hướng tích cực, ĐTP sẽ thu hồi vốn trong vòng 3-5 năm.

Đối với vấn đề bảo vệ bản quyền, ông Tân cho biết ĐTP có bí quyết riêng chống in lậu sản phẩm. Ngoài ra, công ty đã thỏa thuận với OUP nếu có bất kỳ vụ xâm phạm bản quyền nào diễn ra thì sẽ cùng nhau giải quyết. “Rất may là cho đến thời điểm này, chúng tôi chưa phát hiện bất kỳ trường hợp in lậu nào”, ông Tân nói.

Về lâu dài, ĐTP dự kiến sẽ phát hành thêm ứng dụng tra cứu từ điển trên thiết bị di động để có thể phục vụ số lượng khách hàng nhiều hơn.

Theo The SaigonTimes


 

Những tin cũ hơn